خط لوله نابوكو و ديپلماسي اقتصادي ما

روزنامه جمهوری اسلامی- اين واقعيت كه نبرد اصلي در جهان امروز بر سر منابع و جريان انرژي است بر كمتر كسي پوشيده است و برمبناي همين واقعيت مي توان و بايد در پس بسياري از معاهدات مناقشات منازعات و مذاكرات ظاهرا غيرمرتبط با منابع و جريانهاي انرژي علل و انگيزه هايي مرتبط با اين كيمياي ناياب را سراغ گرفت . درست به همين دليل است كه دولتمردان آمريكا به عنوان يكي از بزرگترين مصرف كنندگان انرژي در جهان ۹ سال پيش يعني سال ۱۳۷۹ طرحي را در كنگره به تصويب رساندند كه برمبناي آن حفظ برتري اين كشور در قرن هاي آتي بيش و پيش از هر عاملي به ميزان كنترل آمريكا بر منابع نفتي و گازي جهان بستگي دارد. برهمين مبنا از همان سال به بعد دولتهاي آمريكا بيش از هر زمان ديگري نسبت به حكومتهاي مناطق انرژي خيز جهان و مسيرهاي انتقال انرژي حساسيت به خرج مي دهند و رد پا و حضور مستقيم آنان را در اين مناطق مي توان به وضوح مشاهده كرد چنانكه جنگ به اصطلاح عليه تروريسم در خاورميانه كه نتيجه آن استيلاي شركتهاي نفتي چند مليتي با محوريت آمريكا بر چاه هاي نفت عراق حضور گسترده در پاكستان و افغانستان و... بوده با همين هدف تدارك و اجرا شد تا جايي كه برخي تحليلگران نام « جنگ نفت » را روي آن گذاشتند.
به موازات اين اتفاقات و درست همزمان با تصويب اين طرح در كنگره آمريكا مسير تمام لوله هاي ترانزيت نفت و گاز به محض رسيدن به مرزهاي جمهوري اسلامي ايران انحنا مي يابند و حتي با تحمل و تقبل هزينه هاي اقتصادي به مراتب بيشتر از كنار ايران مي گذرند تا مبادا درآمدي از محل ترانزيت انرژي نصيب ما شود و يا ابتكار عملي در كنترل انتقال آن . نمونه بارز اين سياست را مي توان در فشارهاي سنگين آمريكا براي تغيير مسير خط انتقال نفت باكو ـ جيهان از جمهوري آذربايجان به تركيه به وضوح مشاهده كرد كه با وجود صرفه اقتصادي عبور اين خط لوله از خاك ايران دو كشور تحت فشارهاي سياسي آمريكا مجبور به انحراف اين خط و پرداختن هزينه هايي سنگين تر شدند.
آمريكا اين سياست را در مورد طرحهايي كه خود ايران نيز باني و پيشنهاد دهنده آن است به دقت اجرا مي كند كه نمونه آن اعمال فشار بر هند براي شركت نكردن در طرح موسوم به خط لوله صلح است اين درحالي است كه در اسناد چشم انداز بيست ساله شركت ملي نفت ايران از هند به عنوان اصلي ترين و بزرگترين خريدار گاز ايران ياد مي شود. اين فشارها تنها به منصرف كردن هند ختم نمي شود بلكه با وجود انعقاد تفاهم نامه و قرارداد احداث خط لوله صلح بين ايران و پاكستان دولتمردان آمريكايي سعي دارند با بهانه قرار دادن اتفاقات اخير ايران مقامات پاكستاني را به انصراف از اين طرح متقاعد سازند گرچه تاكنون موفق نشده اند ولي از سرگيري مذاكرات پاكستان و تركمنستان براي ايجاد خط لوله انتقال گاز تركمنستان افغانستان و سپس پاكستان و در ادامه به هند نشانه تلاش شديد آمريكا تلقي مي شود.
در اين ميان حذف ايران به عنوان دومين دارنده ذخاير گاز طبيعي جهان و هفتمين صادر كننده آن از طرح انتقال گاز به اروپا (طرح نابوكو) تازه ترين مورد تلاش آمريكا براي حذف جمهوري اسلامي ايران از جريان توليد و انتقال انرژي جهان محسوب مي شود كه متاسفانه در مرحله اول با موفقيت همراه بوده است و با اينكه تمامي كشورهاي دخيل در اين طرح يعني تركيه بلغارستان روماني مجارستان اتريش مصر روسيه عراق تركمنستان آذربايجان و حتي قطر كه همگي به صورت بالقوه و بالفعل با اين طرح در ارتباط هستند اذعان دارند كه طرح نابوكو بدون ذخاير گازي ايران حتي در ميان مدت نيز از ضريب اطمينان لازم براي تامين اهداف خود كه تامين گاز اروپا و استقلال كشورهاي اين قاره از گاز روسيه است برخوردار نيست ولي باز هم تحت فشارهاي سياسي آمريكا قرارداد اوليه احداث اين خط لوله ماه جاري در كشور همسايه ما تركيه بدون حضور ايران منعقد شد و اينگونه ايران غايب بزرگ نابوكو لقب گرفت .
كشورهاي اروپايي عضو نابوكو يعني بلغارستان روماني مجارستان و اتريش در پي آنند كه با تكميل اين خط لوله ۳۳۰۰ كيلومتري كه حدود ۷ تا ۱۰ ميليارد دلار سرمايه گذاري لازم دارد نهايتا تا سال ۱۳۹۳ ـ ۳۱ ميليارد متر مكعب گاز در سال دريافت نمايد تا بخشي از نياز سالانه خود را از اين طريق تامين كند اما نكته اساسي كه برمبناي آن حذف ايران از اين طرح كاملا سياسي تلقي مي شود اين است كه منابع و ظرفيت توليد گاز كشورهاي عراق با ۳ تريليون متر مكعب آذربايجان با ۱ ۵ تريليون متر مكعب مصر با ۲ تريليون متر مكعب ذخاير گازي تكافوي تامين نياز اين طرح را نمي كند و ظاهرا چاره اي جز استفاده از گاز ايران وجود ندارد. درگيريهاي كشورهاي عضو نابوكو با تركيه بر سر سهم خواهي اين كشور از گاز انتقالي و استفاده از ابزار ترانزيت گاز به عنوان اهرمي براي عضويت در اتحاديه اورپا و طريقه تامين منابع مالي اين طرح نيز از ديگر مشكلات پيش روي اين طرح است كه دولتمردان ايران را نسبت به گردش اعضاي نابوكو به سمت جمهوري اسلامي اميدوار مي كند گرچه به نظر مي رسد به چند دليل كارشناسان مستقل در اين اميدواري و دلگرمي چندان با مقامات ايراني همراه نيستند. نخست آنكه شرايطي مشابه همين وضعيت يعني مقرون به صرفه نبودن اقتصادي و... در مورد خط لوله نفت باكو ـ جيهان نيز وجود داشت ولي در نهايت فشارهاي سياسي بر محاسبات اقتصادي چيره شد و لوله هاي اين خط مرزهاي ايران را دور زد دوم آنكه كشورهاي اروپايي نابوكو يكي از اهداف عمده خود را براي اين سرمايه گذاري سنگين نااطميناني به روسيه به عنوان منبع تامين فعلي گاز اروپا عنوان مي كنند و اين درحالي است كه رويكردهاي استقلال طلبانه جمهوري اسلامي ايران در برخورد با مسائل بين المللي نيز از نگاه متقاضيان اروپايي گاز درصد اطمينان به تامين مستمر را قدري كاهش مي دهد و دست آخر اينكه ايران عليرغم برخورداري از ۲۸ تريليون متر مكعب گاز درحال حاضر توليدي معادل مصرف داخلي خود دارد و براي صادرات گاز چشم به بهره برداري از ميدان گازي مشترك پارس جنوبي دوخته كه آن هم در گرو سرمايه گذاريهاي خارجي هنگفت است كه در شرايط فعلي چندان دردسترس ايران نيست .
با در نظر گرفتن مجموع اين شرايط به نظر مي رسد دولتمردان جمهوري اسلامي ايران بايد در عين حفظ منافع و رويكردهاي تعريف شده ملي و اسلامي تحرك و پويايي بيشتري به ديپلماسي اقتصادي كشور دهند تا ضمن به شكست كشاندن برنامه هاي تدوين شده دشمنان اين آب و خاك براي به انزوا كشاندن ايران در پروژه هاي انرژي جهاني بتوانند با جذب منابع مالي خارجي شتاب بيشتري به طرح هاي بالادستي حوزه انرژي كشور ببخشند چرا كه برمبناي برنامه ۲۰ ساله شركت نفت ايران بايد توليد گاز در افق ۱۴۰۳ به ۱۸۲۰ ميليون متر مكعب توليد گاز همراه غني به ۱۷۶ ميليون متر مكعب و توليد گاز غني به ۱۶۵۳ ميليون متر مكعب برسد .
در اين ميان عملي نمودن طرح هائي مانند خط لوله پارس نيز كه با هدف جايگزيني خط لوله نابوكو تعريف شده و مي تواند گاز پارس جنوبي را به قلب اروپا برساند به حداقل ۸ ميليارد دلار سرمايه گذاري و توان توليد سالانه ۳۷ ميليارد متر مكعب گاز نياز دارد.
سروش صاحب فصول